Waarom verschillen wachttijden per ziekenhuis en kliniek

Een wachttijd in de zorg betekent de tijd die verstrijkt tussen het moment dat je een afspraak maakt en het moment dat je daadwerkelijk geholpen wordt. Dit kan gaan om een eerste gesprek met een arts, een onderzoek zoals een scan, of een daadwerkelijke behandeling of operatie. In Nederland zijn er duidelijke afspraken over wat een aanvaardbare wachttijd is. Deze afspraken noemen we Treeknormen. Treeknormen zijn landelijke afspraken over de maximale wachttijd voor zorg. Voor een eerste bezoek aan de polikliniek en voor diagnostisch onderzoek geldt een norm van maximaal 4 weken. Voor een behandeling, zoals een operatie, is de norm 6 tot 7 weken. Als je langer moet wachten, spreken we van een normoverschrijding. In 2025 zijn deze normen op veel plekken en voor veel behandelingen overschreden.

In Nederland zijn ziekenhuizen, zelfstandige klinieken en zelfstandig behandelcentra (ZBC’s) samen verantwoordelijk voor het aanbieden van zorg. Je krijgt meestal een verwijzing van je huisarts, waarna je zelf een afspraak maakt bij het ziekenhuis of de kliniek van jouw keuze. Het moment waarop je geholpen wordt, hangt af van de drukte en capaciteit van de zorginstelling. Sommige ziekenhuizen werken met wachtlijsten, waarbij je een plek krijgt toegewezen op basis van binnenkomst en urgentie. Ziekenhuizen in Nederland moeten zich aan de Treeknormen houden. Toch gebeurt het vaak dat je pas veel later aan de beurt bent. In oktober 2025 moest bijvoorbeeld 49,1% van de mensen langer dan 4 weken wachten op hun eerste consult. Voor behandelingen was dat 43,6% langer dan de norm van 6-7 weken. Het maakt daarbij uit bij welk specialisme je bent, en in welke regio het ziekenhuis staat. ZBC’s, die vaak gespecialiseerd zijn in een paar behandelingen, hebben meestal kortere wachttijden. Inmiddels wordt één op de vijf ziekenhuisbehandelingen uitgevoerd in zo’n behandelcentrum.

Als je in Nederland verzekerd bent, betaalt je zorgverzekeraar de meeste ziekenhuiszorg en behandelingen. Je hoeft het dus niet zelf te betalen, behalve het verplichte eigen risico. In 2026 bedraagt het eigen risico €385 per jaar. Dit betekent dat je de eerste €385 aan zorgkosten zelf betaalt, daarna neemt de verzekeraar het over. Let op: je krijgt alleen een volledige vergoeding als het ziekenhuis of de kliniek waar je naartoe gaat een contract heeft met jouw verzekeraar. Sommige verzekeraars hebben niet met elk ziekenhuis een contract. Dan kan het zijn dat je slechts een deel terugkrijgt. Kijk dat dus altijd na voordat je overstapt naar een ander ziekenhuis of een ZBC vanwege kortere wachttijden.

Er zijn verschillende redenen waarom wachttijden zo kunnen verschillen. De belangrijkste is het verschil in capaciteit. Grote ziekenhuizen in steden hebben vaak meer patiënten dan ze aankunnen, waardoor de wachtrijen oplopen. In Noord-Nederland, zoals in Drenthe, Friesland en Groningen, zijn veel minder zorgverleners per inwoner. Dit leidt tot de hoogste normoverschrijdingen: in Drenthe wachtte 65,6% van de patiënten langer dan de Treeknorm, in Friesland 63,1% en in Groningen 55,1%. Ook het soort behandeling en het specialisme spelen een grote rol. Voor maag-, darm- en leverziekten (MDL) is de gemiddelde wachttijd in 2025 maar liefst 17 weken, met 86,4% normoverschrijding. Bij oogheelkunde is dat 12 weken, neurologie 11 weken en longziekten 8 tot 9 weken. Voor operaties als een totale knieprothese is de gemiddelde wachttijd 88 dagen (ruim 12 weken), bij Mohs-chirurgie 53 dagen, bij meniscusoperaties 43 dagen en bij spataderen 42 dagen. ZBC’s kunnen vaak sneller werken omdat ze zich specialiseren in enkele behandelingen en geen spoedzorg hoeven te leveren. Zo is de wachttijd voor een heupvervanging in een ZBC gemiddeld 4 weken, tegen 12 weken in een regulier ziekenhuis. Bij knievervangingen is dat 4,3 weken in een ZBC en 12,7 weken in een ziekenhuis. Dit verschil ontstaat vooral omdat ZBC’s hun personeel en middelen gericht inzetten zonder afleiding door spoedzorg. Verder hebben sommige ziekenhuizen betere afspraken met zorgverzekeraars, waardoor zij meer patiënten mogen behandelen. Ook de organisatie van het ziekenhuis, het aantal beschikbare specialisten, en de doorstroom na een behandeling spelen mee. Soms zetten ziekenhuizen tijdelijk extra personeel in, of huren ze operatiekamers bij ZBC’s. Maar dit lukt niet altijd, zeker niet bij grote personeelstekorten.

Het is verstandig om vooraf te kijken wat de wachttijd is bij verschillende ziekenhuizen of klinieken in jouw regio. Je kunt bij je zorgverzekeraar navragen welke instellingen gecontracteerd zijn en wat de actuele wachttijden zijn. Vaak kun je die informatie vinden op de website van het ziekenhuis of via vergelijkingssites. Als je erg lang moet wachten, mag je altijd vragen om een verwijzing naar een andere zorgaanbieder. Je huisarts kan je daarin ondersteunen, en je zorgverzekeraar kan helpen bij het vinden van een plek waar je sneller terechtkunt. Let erop dat je bij een andere instelling soms wel opnieuw gezien moet worden door een arts. Wil je naar een ZBC vanwege kortere wachttijden, controleer dan goed of je zorgverzekeraar daar een contract mee heeft. Zo voorkom je onverwachte kosten. Houd er rekening mee dat je altijd eerst je eigen risico van €385 betaalt, ook als je overstapt. Neem contact op met je zorgverzekeraar als je denkt dat jouw wachttijd echt te lang is. Zij hebben een zogenaamde wachttijdbemiddeling: ze zoeken dan actief mee naar een plek waar je sneller geholpen kunt worden.

Veel mensen denken dat je verplicht bent in het ziekenhuis in jouw eigen regio behandeld te worden. Dat is niet zo; je hebt vrije keuze van ziekenhuis of kliniek. Wel kan het zijn dat je verder moet reizen. Bedenk dus vooraf of dat voor jou haalbaar is. Soms lijkt een instelling een korte wachttijd te hebben, maar blijkt dat het alleen geldt voor bepaalde behandelingen, of dat de wachttijd snel oploopt. Vraag daarom altijd specifiek naar de wachttijd voor jouw onderzoek of behandeling. Let ook op dat sommige behandelingen in een ZBC niet kunnen worden uitgevoerd als je extra medische zorg nodig hebt, bijvoorbeeld bij ernstige andere ziekten. In dat geval verwijst een ZBC je vaak terug naar het ziekenhuis.

Waarom zijn de wachttijden in sommige regio’s zoveel langer?

Dit komt doordat er in sommige regio’s, zoals Drenthe, Friesland en Groningen, minder ziekenhuizen en specialisten zijn. De vraag naar zorg is daar vaak net zo groot als elders, maar het aanbod is kleiner. Daardoor lopen de wachttijden snel op.

Zijn ZBC’s altijd sneller dan ziekenhuizen?

ZBC’s zijn vaak sneller, vooral bij standaardbehandelingen zoals knie- of heupvervanging. In 2025 is de wachttijd in een ZBC voor een heupvervanging gemiddeld 4 weken, terwijl je in het ziekenhuis 12 weken moet wachten. Dit geldt echter niet voor alle behandelingen, en bij complexe zorg kun je alsnog langer moeten wachten.

Kan ik zomaar naar een ander ziekenhuis of ZBC gaan?

Ja, je hebt een vrije keuze. Je zorgverzekeraar vergoedt de zorg als het ziekenhuis of ZBC een contract met hen heeft. Controleer dit altijd vooraf. Je kunt je huisarts vragen om een verwijzing naar een andere zorgaanbieder met een kortere wachttijd.

Wat gebeurt er als mijn wachttijd de Treeknorm overschrijdt?

Als je langer moet wachten dan de Treeknorm, kun je contact opnemen met je zorgverzekeraar voor wachttijdbemiddeling. Zij helpen je zoeken naar een plek waar je sneller geholpen kunt worden. Dit is belangrijk, want in 2025 wachtte bijna de helft van de patiënten langer dan de norm.

Wachttijden verschillen per ziekenhuis en kliniek door verschillen in capaciteit, personeelstekorten, het soort behandeling en regionale spreiding van zorgaanbieders. De Treeknormen geven aan wat een redelijke wachttijd is, maar worden in 2025 vaak overschreden, vooral bij specialismen zoals maag-, darm- en leverziekten en in Noord-Nederland. ZBC’s bieden meestal kortere wachttijden en zijn gespecialiseerd in standaardbehandelingen. Kijk altijd goed naar vergoeding, je eigen risico en of de instelling een contract heeft met jouw verzekeraar. Bij lange wachttijden kun je via je zorgverzekeraar naar een alternatief zoeken en zo mogelijk sneller geholpen worden.