De wachttijdcrisis in Nederland: hoe is het zo gekomen?

De wachttijdcrisis betekent dat je als patiënt vaak langer moet wachten op een afspraak in het ziekenhuis dan eigenlijk volgens de regels is afgesproken. Deze regels zijn vastgelegd in de zogenaamde Treeknormen. Voor een eerste afspraak bij de specialist (poliklinisch consult) en voor diagnostisch onderzoek (zoals een MRI-scan of bloedonderzoek) is de maximale wachttijd 4 weken. Voor een behandeling is de norm 6 tot 7 weken. Worden deze normen overschreden, dan spreek je van een wachttijdcrisis. In oktober 2025 zijn de wachttijden in veel gevallen veel langer dan die normen. Bijna de helft van de eerste consulten duurt langer dan 4 weken, en ook voor behandelingen en diagnostiek zijn de wachttijden vaak te lang. Vooral bij specialismen zoals maag-, darm- en leverziekten, oogheelkunde en neurologie zijn de problemen het grootst.

In Nederland bepaal je niet zelf wanneer je bij een specialist terechtkunt, maar krijg je een verwijzing van je huisarts. Daarna kom je op een wachtlijst van de specialist of het ziekenhuis. Het ziekenhuis plant afspraken in de volgorde van binnenkomst, waarbij soms urgentere gevallen voorrang krijgen. Zodra je een oproep krijgt, kun je een eerste consult krijgen. Daarna volgt vaak aanvullend onderzoek, zoals een scan, en pas daarna een eventuele behandeling. In elke stap kun je weer op een nieuwe wachtlijst terechtkomen. De Treeknormen zijn bedoeld om te zorgen dat wachttijden niet te lang worden. Ziekenhuizen en zorgverzekeraars spreken af dat ze zich aan deze normen houden. Toch blijkt uit de cijfers van oktober 2025 dat het in de praktijk vaak niet lukt. In Drenthe, Friesland en Groningen zijn de wachttijden het langst. In deze regio’s wacht meer dan de helft van de patiënten langer dan de norm. Ook landelijk zijn de wachttijden voor sommige specialismen, zoals maag-, darm- en leverziekten en oogheelkunde, veel te lang. Zelfstandige Behandelcentra (ZBC’s) bieden een alternatief met veel kortere wachttijden. Steeds meer mensen worden daarom niet meer in het ziekenhuis behandeld, maar in een ZBC.

De basisverzekering vergoedt in principe alle medisch noodzakelijke zorg bij wachttijdproblemen. Of je nu naar een ziekenhuis of naar een Zelfstandig Behandelcentrum gaat, de kosten voor consulten, diagnostiek en behandelingen worden vergoed door je zorgverzekeraar als het om gecontracteerde zorg gaat. Wel betaal je eerst het verplichte eigen risico van €385 in 2026. Pas als je eigen risico op is, vergoedt de verzekeraar de rest. Gaat het om niet-gecontracteerde zorg, dan kan het zijn dat je een deel zelf moet betalen. Controleer daarom altijd vooraf of je zorgverlener een contract heeft met jouw verzekeraar. De vergoeding geldt ook voor de wachttijdbegeleiding en eventuele bemiddeling die je verzekeraar biedt bij te lange wachttijden.

Als je merkt dat je lang op een afspraak moet wachten, neem dan contact op met je zorgverzekeraar. Veel verzekeraars hebben een speciale wachtlijstbemiddelingsdienst. Deze dienst zoekt voor jou naar een plek waar je sneller terechtkunt, bijvoorbeeld bij een ander ziekenhuis of bij een ZBC. Vraag bij je huisarts of specialist of het mogelijk is om je door te verwijzen naar een andere zorgverlener met kortere wachttijden. Let wel op dat je eerst nagaat of die zorgverlener een contract heeft met jouw verzekering. Kijk op de website van je zorgverzekeraar of op de website van het ziekenhuis naar de actuele wachttijden. Die moeten openbaar zijn. Bedenk dat je altijd mag kiezen waar je behandeld wilt worden. Je bent niet verplicht om in je eigen regio behandeld te worden als elders de wachttijd veel korter is. Houd er rekening mee dat je het eigen risico van €385 in 2026 moet betalen als je ziekenhuiszorg krijgt. Dit geldt ook als je zelf overstapt naar een andere zorgverlener.

Let er goed op dat wachttijden sterk kunnen verschillen per regio, per ziekenhuis, en zelfs per behandeling. In Noord-Nederland zijn de problemen momenteel het grootst, met Drenthe als uitschieter. Maar ook elders kan het per specialisme heel verschillend zijn. Vooral bij maag-, darm- en leverziekten lopen de wachttijden enorm op, tot gemiddeld 17 weken. Ook bij orthopedische ingrepen, zoals een nieuwe knie of heup, zijn de verschillen tussen ziekenhuizen en ZBC’s opvallend groot. In een ZBC kun je vaak binnen 4 weken terecht, terwijl dat in een ziekenhuis soms meer dan 12 weken duurt. Het is dus de moeite waard om goed te vergelijken. Bedenk dat wachttijdbemiddeling niet altijd mogelijk is voor alle behandelingen. Sommige complexe ingrepen kunnen alleen in een ziekenhuis worden uitgevoerd en niet in een ZBC.

De wachttijdcrisis heeft meerdere oorzaken. De vergrijzing speelt een grote rol: steeds meer mensen hebben zorg nodig, vooral bij specialismen als oogheelkunde en orthopedie. Ook personeelstekorten zorgen ervoor dat ziekenhuizen minder patiënten kunnen helpen. Daarnaast zijn er regionale verschillen. In Noord-Nederland zijn minder ziekenhuizen dan in de Randstad, waardoor de druk op de bestaande zorginstellingen groter is. Ziekenhuizen zijn soms ook terughoudend in het uitbreiden van capaciteit, omdat de vergoeding vanuit de zorgverzekeraars beperkt is. Dit noemen we het ‘plafond’ dat verzekeraars stellen. Zelfstandige Behandelcentra spelen in op de hoge vraag en kunnen door hun efficiënte werkwijze vaak sneller patiënten helpen. Inmiddels vindt 1 op de 5 ziekenhuisbehandelingen plaats in een ZBC. Ten slotte zorgen administratieve lasten en complexe regels ervoor dat het plannen van zorg niet altijd soepel verloopt. Ook uitgestelde zorg door de coronacrisis werkt nog steeds door in de wachttijden.

Wat zijn de Treeknormen precies en worden die nageleefd?

De Treeknormen zijn afspraken over maximale wachttijden: 4 weken voor een eerste consult en diagnostiek, 6 tot 7 weken voor behandeling. In oktober 2025 worden deze normen in bijna de helft van de gevallen overschreden.

Welke specialismen hebben momenteel de langste wachttijden?

De wachttijden zijn het langst bij maag-, darm- en leverziekten (gemiddeld 17 weken), oogheelkunde (12 weken), neurologie (11 weken) en longziekten (8 tot 9 weken). Ook voor orthopedische ingrepen zoals een nieuwe knie zijn de wachttijden lang.

Is behandeling in een ZBC altijd een goed alternatief?

Een ZBC heeft vaak kortere wachttijden, bijvoorbeeld 4 weken voor een heup- of knieoperatie. Voor sommige complexe behandelingen moet je echter in het ziekenhuis blijven. Controleer altijd of het ZBC een contract heeft met jouw verzekeraar.

Wat kan ik doen als mijn wachttijd te lang is?

Neem contact op met je zorgverzekeraar voor wachtlijstbemiddeling. Je kunt ook je huisarts vragen om een verwijzing naar een andere zorgverlener. Vergelijk wachttijden en controleer de vergoedingen goed.

De wachttijdcrisis in Nederland is in 2025-2026 zeer ernstig. Steeds meer patiënten wachten langer dan de afgesproken Treeknormen op zorg. Vooral bij maag-, darm- en leverziekten, oogheelkunde en orthopedie lopen de wachttijden ver uit de hand, met name in Noord-Nederland. Zelfstandige Behandelcentra bieden vaak uitkomst met kortere wachttijden, maar zijn niet voor alle behandelingen geschikt. Controleer altijd je vergoeding en het eigen risico. Neem bij te lange wachttijden contact op met je verzekeraar voor hulp en bemiddeling. Zo kun je soms sneller de juiste zorg krijgen, ondanks de aanhoudende crisis.