Soa-test kiezen: wat wordt er getest en wanneer?

Een soa-test is verstandig na seks zonder condoom, bij klachten, aan het begin van een nieuwe relatie of als een sekspartner een soa blijkt te hebben. Een basistest controleert op chlamydia en gonorroe, de soa's die in Nederland het vaakst worden gevonden. Uitgebreide testen kijken ook naar hiv en syfilis. Let daarbij op het testvenster: direct na het contact testen heeft meestal geen zin, omdat een besmetting dan nog niet aantoonbaar is.

Hieronder lees je wanneer een soa-test zinvol is, wat het verschil is tussen een basistest en een uitgebreide test, hoelang je na een risicocontact moet wachten en waar je terechtkunt: thuis, bij de GGD of bij de huisarts.

Kort overzicht

• Test na seks zonder condoom, bij klachten, bij een nieuwe relatie of als een partner een soa heeft.
• Een basistest controleert op chlamydia en gonorroe; uitgebreide testen ook op hiv en syfilis, en soms op trichomonas en mycoplasma.
• Direct na het contact testen kan niet: voor chlamydia en gonorroe wacht je 2 weken, voor hiv langer.
• Bij de GGD kunnen bepaalde groepen gratis en anoniem terecht; bij de huisarts betaal je de labkosten via je eigen risico.
• Positieve uitslag? De meeste soa's zijn goed te behandelen. Waarschuw ook je sekspartners.

Wanneer is een soa-test verstandig?

Een soa-test is aan te raden als:

• je seks zonder condoom hebt gehad, of het condoom is gescheurd of afgegleden;
• je klachten hebt die bij een soa kunnen passen, zoals pijn bij het plassen, ander of meer vocht uit je vagina of penis, of blaasjes en zweertjes;
• je een nieuwe relatie begint en wilt stoppen met condooms, laat je dan allebei testen;
• een sekspartner een soa blijkt te hebben, of je bent gewaarschuwd dat je risico hebt gelopen;
• je wisselende sekspartners hebt, dan is het slim om jezelf regelmatig te testen.

Belangrijk om te weten: geen klachten betekent niet dat je geen soa hebt. De meeste mensen met chlamydia merken er bijvoorbeeld niets van, en kunnen het virus of de bacterie toch doorgeven. Juist daarom is testen na een risicocontact zinvol, ook als je je prima voelt.

Wat zit er in een soa-test? Basis of uitgebreid

Niet elke soa-test controleert op dezelfde soa's. Grofweg zijn er drie niveaus:

Welke test past, hangt af van je situatie:

• Eenmalig onbeschermd contact, geen klachten? Een basistest op chlamydia en gonorroe dekt de twee meest voorkomende soa's.
• Wisselende partners, of seks met een partner uit een groep of gebied waar soa's vaker voorkomen? Dan is een uitgebreide test met hiv en syfilis logischer.
• Klachten die niet passen bij chlamydia of gonorroe, zoals afscheiding die blijft terwijl die testen negatief zijn? Dan kan een test op trichomonas of mycoplasma zinvol zijn.
• Blaasjes of zweertjes? Daar kijkt een standaard soa-test meestal niet naar, lees meer bij herpes genitalis.

Twijfel je? De GGD of huisarts bepaalt samen met jou welke testen in jouw situatie zinvol zijn.

Niet meteen testen: het testvenster

Na een besmetting duurt het even voordat een test de soa kan aantonen. Die periode heet het testvenster (window-periode). Test je te vroeg, dan kan de uitslag onterecht negatief zijn, en dat geeft schijnzekerheid.

Heb je klachten? Wacht dan niet op het testvenster, maar ga meteen naar de huisarts of GGD. Klachten kunnen direct onderzocht en behandeld worden.

Waar kun je je laten testen?

Bij de GGD (Centrum Seksuele Gezondheid). De soa-test bij de GGD is gratis, de overheid betaalt. Niet iedereen kan er terecht; de GGD is er voor groepen met een verhoogd risico, onder andere als:

• je jonger bent dan 25 jaar;
• je een man bent die seks heeft met mannen;
• seks je werk is;
• je (of je partner) uit een gebied komt waar soa's veel voorkomen;
• je klachten hebt die bij een soa passen;
• iemand met wie je seks had een soa heeft.

Testen bij de GGD kan bovendien anoniem: je hoeft je naam en gegevens niet te geven.

Bij de huisarts. Het consult zelf kost je niets extra, maar het laboratoriumonderzoek telt mee voor je eigen risico. De huisarts is een logische keuze als je klachten hebt, of als je uitslag en behandeling in één hand wilt houden.

Met een thuistest. Discreet en zonder afspraak, op eigen kosten. Hieronder lees je waar je op moet letten.

Wat als de uitslag positief is?

Een positieve uitslag is vervelend, maar bijna nooit reden voor paniek. Chlamydia, gonorroe en syfilis zijn bacteriële soa's en goed te behandelen met antibiotica. Hiv is niet te genezen, maar met medicijnen goed te behandelen, vroeg opsporen maakt de behandeling effectiever.

Drie dingen zijn belangrijk:

1. Laat de behandeling via de huisarts of GGD lopen. De medicijnen zijn alleen op recept verkrijgbaar.
2. Wacht met seks tot de behandeling is afgerond, bij chlamydia bijvoorbeeld tot 1 week na de start van de pillen.
3. Waarschuw je sekspartners, zodat zij zich ook kunnen laten testen. Vind je dat lastig, dan kan de GGD helpen om partners te waarschuwen, ook anoniem.

Wanneer naar de huisarts?

Ga direct naar de huisarts (of GGD) in plaats van eerst thuis te testen als:

• je klachten hebt: pijn of branderigheid bij het plassen, ander of meer vocht uit je vagina of penis, blaasjes, zweertjes of wratjes;
• je koorts hebt met pijn onder in je buik (vrouwen), dit kan wijzen op een ontsteking die snel behandeld moet worden;
• je een pijnlijke of gezwollen balzak hebt (mannen);
• je zwanger bent en risico hebt gelopen op een soa;
• een thuistest positief is, de behandeling loopt altijd via een arts.

Zelf testen: wat kan er thuis?

Er zijn twee soorten soa-thuistesten, en het verschil is belangrijk. Sneltesten die je zelf thuis afleest, zijn niet betrouwbaar, die kun je beter niet kopen. De enige uitzondering is de hiv-zelftest die bij apotheken wordt verkocht. Thuistesten die naar een laboratorium gaan, je neemt zelf urine, een uitstrijkje of een vingerprik af en stuurt dat op, zijn wél betrouwbaar. De uitslag krijg je dan na een paar dagen.

Ook een betrouwbare thuistest heeft beperkingen. Je moet zelf het testvenster in de gaten houden, er kijkt geen zorgverlener mee, en bij een positieve uitslag moet je alsnog naar de huisarts of GGD voor de behandeling. Heb je klachten, ben je gewaarschuwd door een partner of hoor je bij een van de GGD-doelgroepen hierboven? Dan is de GGD of huisarts de logischere, en vaak gratis, route.

Veelgestelde vragen

Hoe snel na onveilige seks kan ik een soa-test doen?

Voor chlamydia en gonorroe is een test betrouwbaar vanaf 2 weken na het contact. Voor hiv kun je zonder klachten na 4 weken een eerste test doen; pas een test na 3 maanden geeft de definitieve uitslag. Heb je klachten, ga dan meteen naar de huisarts of GGD.

Is een soa-zelftest betrouwbaar?

Dat hangt van het type af. Sneltesten die je thuis zelf afleest zijn niet betrouwbaar, met uitzondering van de hiv-zelftest van de apotheek. Thuistesten waarbij je materiaal naar een laboratorium stuurt, zijn wel betrouwbaar, mits je het testvenster respecteert.

Kan ik gratis en anoniem een soa-test doen?

Ja, bij de GGD, als je tot een van de doelgroepen hoort, zoals jonger dan 25 jaar, mannen die seks hebben met mannen, sekswerkers of mensen die door een partner zijn gewaarschuwd. Je hoeft daar je naam niet te geven. Bij de huisarts tellen de labkosten mee voor je eigen risico.

Welke soa-test heb ik nodig?

Na een enkel onbeschermd contact zonder klachten dekt een basistest (chlamydia en gonorroe) de meest voorkomende soa's. Heb je wisselende partners of liep je meer risico, kies dan een uitgebreide test met hiv en syfilis. Bij twijfel: vraag advies bij de GGD of huisarts.

Wat moet ik doen als mijn soa-test positief is?

Ga naar de huisarts of GGD voor de behandeling, de meeste soa's zijn goed te behandelen. Wacht met seks tot de behandeling is afgerond en waarschuw je sekspartners, zodat zij zich ook kunnen laten testen. De GGD kan daarbij helpen.