Tuberculose vaccinatie (BCG): wanneer wel en wanneer niet nodig?

De tuberculose vaccinatie, de BCG-prik, is in Nederland geen standaard reizigersprik. Voor volwassenen wordt hij vrijwel nooit geadviseerd. De prik gaat vooral naar jonge kinderen die langdurig naar een land gaan waar tuberculose veel voorkomt, omdat tbc bij hen veel ernstiger kan verlopen. Voor volwassenen loopt de route anders: die krijgen na een risicoverblijf een test, geen prik.

Wat is tuberculose?

Tuberculose, kortweg tbc, is een ernstige ziekte die wordt veroorzaakt door een bacterie. De ziekte zit meestal in de longen. De meest voorkomende klachten zijn hoesten, gewichtsverlies of geen eetlust, koorts en nachtzweten.

Niet iedereen die de bacterie inademt wordt ziek: bij iemand met een normale weerstand is de kans op ziekte ongeveer tien procent. Het duurt minimaal enkele maanden voordat de eerste klachten optreden, maar het kan ook jaren duren. In de tussentijd spreken we van een latente infectie: de bacterie is aanwezig, je bent niet ziek en niet besmettelijk. Die latente infectie is met een test op te sporen en te behandelen.

Hoe krijg je het?

De tuberculosebacterie wordt vooral via hoesten overgedragen. Besmetting gebeurt daarom bij langdurig contact in kleine, slecht geventileerde ruimtes, niet bij een toevallige ontmoeting op straat.

Het risico van een reiziger op besmetting benadert ongeveer het jaarlijkse infectierisico van de lokale bevolking. De duur van je verblijf en de tbc-cijfers in het land van bestemming wegen dus zwaarder dan de reis zelf. Werken in de gezondheidszorg is de enige aangetoonde extra risicofactor, met een risico dat meer dan vijf keer hoger ligt dan bij andere reizigers.

Wie heeft dit nodig?

In Nederland krijgen kinderen van wie minimaal één ouder uit een land komt waar tuberculose vaak voorkomt standaard een BCG-vaccinatie. Dat staat los van reizen.

Voor reizigers geldt: maak een afspraak bij de afdeling tuberculosebestrijding van de GGD of bij een reizigerskliniek als je naar een land gaat waar tuberculose veel voorkomt én je in een van deze situaties zit:

• je gaat een maand of langer werken in een ziekenhuis, gevangenis of een instelling voor daklozen, verslaafden, vluchtelingen of mensen met hiv;
• je hebt door ziekte of medicijngebruik een lagere weerstand;
• je verblijft langer dan drie maanden in zo'n land, of maakt binnen een jaar in totaal meer dan drie maanden korte reizen daarheen;
• je reist regelmatig met kinderen jonger dan vijf jaar die geen BCG hebben gehad, en je verwacht dat het kind vóór zijn vijfde in totaal minstens drie maanden in die gebieden zal zijn.

De prik zelf gaat vooral naar die laatste groep. Het vaccin voorkomt longtuberculose namelijk niet betrouwbaar, maar beschermt jonge kinderen wel aantoonbaar tegen ernstige, verspreide vormen zoals miliaire tbc en tuberculeuze hersenvliesontsteking. Vanaf vijf jaar wordt BCG alleen overwogen bij een heel hoog infectierisico of risico op een resistente bacterie.

Wat is de route voor volwassenen?

Voor volwassenen is de standaardroute screening, geen vaccinatie. Dat gebeurt met een tuberculinehuidtest, ook wel de mantouxtest, of met een bloedtest die IGRA heet.

De meest doelmatige aanpak is één onderzoek acht weken na terugkeer, omdat een infectie tijd nodig heeft om zichtbaar te worden in de test. Bij de meeste reizigers volstaat dat ene onderzoek. Blijkt er een latente infectie, dan kan een preventieve behandeling voorkomen dat je later echt tuberculose krijgt.

Soms is ook een test vóór de reis nodig, bijvoorbeeld als je eerder al langdurig in een endemisch gebied hebt gewoond. Dan is niet meer vast te stellen of een positieve test na de reis nieuw is of oud. Voor mensen met een verminderde afweer geldt een ander schema, met onder meer een röntgenfoto twaalf weken na terugkeer.

Hoe lang werkt het en hoe lang van tevoren?

De BCG-vaccinatie wordt bij voorkeur minimaal zes weken voor vertrek gegeven. De beschermende werking wordt in de vier tot zes weken na de prik opgebouwd, dus vlak voor vertrek prikken heeft weinig zin.

Er bestaat geen herhaalprik: BCG wordt eenmalig gegeven. Voor de prik wordt gecontroleerd of je al eerder besmet bent geraakt. Is de huidtest vijf millimeter of meer, dan wordt geen BCG gegeven: er is dan al een zekere immuniteit en het vaccin voegt niets toe. Bij mensen met hiv is BCG altijd gecontra-indiceerd.

Wat kost het en wordt het vergoed?

Reisvaccinaties zitten niet in de basisverzekering. Dat geldt voor de prik zelf, voor het consult en voor eventuele medicijnen. Veel aanvullende verzekeringen vergoeden reisvaccinaties wel, vaak tot een maximumbedrag per jaar en soms alleen bij een gecontracteerde zorgaanbieder.

Bij tuberculose is er een verschil. De BCG-vaccinatie voor kinderen van ouders uit een land waar tuberculose veel voorkomt, en het onderzoek en de behandeling door de GGD, vallen onder de publieke tuberculosebestrijding en lopen niet via je aanvullende pakket. Vraag bij de GGD in jouw regio na wat voor jou geldt.

Bijwerkingen

Van de BCG-vaccinatie word je niet ziek en je krijgt er geen koorts van. Na vier tot acht weken ontstaat op de plaats van de prik meestal een rood en wat dikker zweertje. Daar kan bloed of pus uitkomen; dat hoort erbij. Na ongeveer twaalf maanden blijft er een litteken achter.

Krijgt een kind na de prik koorts, dan heeft dat meestal een andere oorzaak. Neem contact op met de GGD als je je zorgen maakt over het zweertje, of als de hals of oksel dik wordt.

Veelgestelde vragen

Heb ik als volwassene een tuberculose vaccinatie nodig voor mijn reis?

Vrijwel nooit. Voor volwassenen is de route een test na terugkeer, niet een prik vooraf.

Wat is het verschil tussen de mantouxtest en de IGRA?

De mantoux is een huidtest waarvan de reactie na twee tot drie dagen wordt afgelezen. De IGRA is een bloedtest die onderscheid kan maken tussen een echte tuberculose-infectie en een reactie op verwante bacteriën uit de omgeving.

Wanneer moet ik na mijn reis naar de dokter?

Neem contact op met je huisarts als je langer dan drie weken hoestklachten hebt, en vertel er altijd bij dat je in het buitenland bent geweest. Let ook op gewichtsverlies, koorts en nachtzweten.

Staat de BCG-vaccinatie in het gele boekje?

Je kunt de vaccinatie laten bijschrijven in je gele vaccinatieboekje, het internationale bewijs van inenting. Voor tuberculose is dat nergens verplicht, maar het is handig om al je prikken op één plek te hebben.

Hoe ver van tevoren moet ik dit regelen?

Maak minimaal acht weken voor vertrek een afspraak. Er moet ruimte zijn voor een eventuele huidtest en voor de zes weken die de BCG nodig heeft om te gaan werken.

Disclaimer

Deze informatie is algemeen van aard en vervangt geen persoonlijk medisch advies. Of je BCG nodig hebt of onderzoek na de reis, hangt af van je bestemming, de duur van je verblijf, je leeftijd, je werk en je afweer. Laat je adviseren door de afdeling tuberculosebestrijding van de GGD, een reizigerskliniek of je huisarts, en neem bij aanhoudende hoestklachten na een reis altijd contact op met een arts.