Schistosomiasis (bilharzia): geen vaccin, wel te voorkomen

Tegen schistosomiasis, vroeger bilharzia genoemd, bestaat geen vaccin. Dat is jammer, want de ziekte is wijdverspreid: wereldwijd zijn meer dan tweehonderd miljoen mensen besmet. De bescherming zit hem volledig in één ding: geen contact met zoet oppervlaktewater in gebieden waar de ziekte voorkomt. Wel goed nieuws: raak je toch besmet, dan is de infectie op te sporen met bloedonderzoek en goed te behandelen.

Wat is schistosomiasis?

Schistosomiasis is een infectie met een worm die in zoet water leeft. De larven zijn zeer klein en met het blote oog niet te zien. Ze ontwikkelen zich eerst in een zoetwaterslak, waarna ze in grote hoeveelheden vrijkomen in het water.

Komen ze met je huid in aanraking, dan kunnen ze daar doorheen dringen. Via de bloedbaan gaan ze naar de darmwand of de blaaswand, waar ze uitgroeien tot volwassen wormen van één tot twee centimeter. Die wormen leggen eieren, en die eieren veroorzaken de ontstekingsreactie waar de klachten uit voortkomen.

De ziekte kan ongemerkt verlopen of pas na maanden tot jaren tot klachten leiden. Zoals vaak bij worminfecties krijgen de meeste mensen helemaal geen klachten.

Hoe krijg je het?

Door contact met besmet zoet water in subtropische en tropische gebieden. Zwemmen is de bekendste manier, maar pootjebaden in een meer, een rivier of een beek is genoeg. Er is nog een route waar mensen zelden aan denken: douchen met water dat direct uit een besmet meer of een besmette stroom wordt opgepompt. In eenvoudige lodges en kampen komt dat voor.

Wat je merkt van de besmetting verschilt. Het binnendringen van de larven door de huid kan jeuk en huiduitslag geven, wat zwemmersjeuk wordt genoemd. Na een aantal weken kan een ziektebeeld ontstaan met koorts, spierpijn, huiduitslag, benauwdheid en een prikkelhoest. In de chronische fase kan er bloed in de urine komen door de ontstekingsreactie in de blaaswand, of kunnen buikpijn en soms diarree ontstaan door ontsteking van de darmwand.

Wie loopt risico?

Iedereen die in een risicogebied met zoet oppervlaktewater in aanraking komt. Er is geen vaccinatie die je hiervan kan vrijstellen, dus de vraag "wie heeft dit nodig" draait hier om voorlichting in plaats van om een prik.

In de praktijk gaat het vaak om reizigers die niet met een risico bezig waren: een verkoelende duik in een meer na een hete wandeling, een rafttocht, een oversteek te voet door een beek, of een dagje bij een waterval. Ook vrijwilligers en hulpverleners die met lokale watervoorziening werken lopen risico. Kinderen zijn extra kwetsbaar, simpelweg omdat ze eerder het water in gaan en er langer in blijven.

Hoe voorkom je het?

De maatregelen zijn eenvoudig en effectief.

• Vermijd contact met zoet oppervlaktewater in gebieden waar schistosomiasis voorkomt. Ga niet zwemmen en niet pootjebaden.
• Ben je toch in het water geweest, laat het water dan niet op je huid opdrogen maar droog je snel en stevig af.
• Ga ervan uit dat helder water ook niet veilig is. Je kunt aan het water niet zien of er larven in zitten.
• Douche je met opgepompt oppervlaktewater, vraag dan na of het water wordt behandeld of verwarmd.

Wat níet werkt: medicijnen slikken vóór of na het zwemmen. Ter plaatse worden die soms aangeboden, maar dat is zinloos. De medicijnen werken namelijk niet tegen de larven, alleen tegen de volwassen worm.

Zeewater en goed gechloreerd zwembadwater geven doorgaans geen risico. In stilstaand of langzaam stromend zoet water kunnen naast schistosomiasis ook andere verwekkers voorkomen, zoals die van leptospirose.

Hoe lang duurt het en wanneer laat je je testen?

Er is geen vaccinatie en dus geen geldigheidsduur. Wat er wel is, is een duidelijk moment voor onderzoek.

Bloedonderzoek is pas zinvol vanaf minimaal zes weken na het contact met zoet water. Test je eerder, dan kan de uitslag ten onrechte negatief zijn omdat je lichaam nog geen afweerstoffen heeft aangemaakt. Dat is de belangrijkste praktische regel om te onthouden.

Heb je in een risicogebied in zoet water gezwommen, meld dat dan na terugkeer bij je huisarts, ook als je nergens last van hebt. Juist omdat de infectie jarenlang stil kan blijven, is opsporen en behandelen zinvol. Heb je klachten zoals koorts, benauwdheid, prikkelhoest, bloed in de urine of buikpijn, ga dan naar een arts en vertel waar je bent geweest. Er bestaat een effectieve behandeling die de volwassen wormen aanpakt.

Wat kost het en wordt het vergoed?

Hier zit een verschil dat de moeite waard is om te kennen.

Reisadvies en reisvaccinaties zitten niet in de basisverzekering. Het reizigersconsult waarin je voorlichting krijgt over schistosomiasis valt daaronder, en wordt alleen vergoed als je een aanvullende verzekering hebt die reisvaccinaties en consulten dekt, vaak tot een maximumbedrag per jaar.

Word je na een reis ziek, of laat je je onderzoeken op een mogelijke infectie, dan is dat gewone zorg. Een bezoek aan de huisarts valt onder de basisverzekering en gaat niet ten koste van je eigen risico. Laboratoriumonderzoek en eventuele ziekenhuiszorg vallen ook onder de basisverzekering, maar tellen wel mee voor je eigen risico.

Bijwerkingen

Er is geen vaccin, dus er zijn geen vaccinatiebijwerkingen.

Wel kan de behandeling tegen de volwassen worm kortdurende klachten geven, zoals buikpijn, misselijkheid, hoofdpijn, duizeligheid en soms jeuk of huiduitslag. Die klachten hangen deels samen met de reactie van je lichaam op de afstervende wormen en zijn meestal mild en van korte duur.

Veelgestelde vragen

Bestaat er een vaccinatie tegen bilharzia?

Nee. Er is geen vaccin tegen schistosomiasis, niet voor reizigers en niet voor mensen die in endemische gebieden wonen. Vermijden van zoetwatercontact is de enige echte bescherming.

Ik heb in een meer of rivier in de tropen gezwommen, wat nu?

Meld het bij je huisarts, ook zonder klachten, en vraag om bloedonderzoek. Doe dat vanaf zes weken na het zwemmen, want eerder testen kan een vals negatieve uitslag geven.

Helpt snel afdrogen echt?

Het verkleint de kans, omdat de larven tijd nodig hebben om door de huid te dringen. Het is geen garantie, en nadrukkelijk geen reden om alsnog het water in te gaan.

Kan ik het aan anderen doorgeven?

Nee. Schistosomiasis gaat niet van mens op mens over. De levenscyclus van de worm loopt via zoetwaterslakken die in Nederland niet voorkomen.

Waarom staat dit onderwerp bij de reisvaccinaties?

Omdat het bij elk goed reizigersconsult voor Afrika, delen van Azië en delen van Zuid-Amerika ter sprake komt. Er is geen prik te zetten, maar het advies erover voorkomt in de praktijk veel ziekte.

Disclaimer

Deze informatie is algemeen van aard en vervangt geen persoonlijk medisch advies. Of jouw bestemming risico geeft op schistosomiasis, en of onderzoek na terugkeer zinvol is, hangt af van je route, je activiteiten en je klachten. Laat je adviseren door een arts of een erkend reizigersadviesbureau, en neem bij klachten na contact met zoet water in de tropen altijd contact op met je huisarts.