FSME vaccinatie (tekenencefalitis): schema, geldigheid en kosten

De FSME vaccinatie beschermt tegen tekenencefalitis, een hersen- en hersenvliesontsteking die je kunt oplopen door een tekenbeet. De volledige serie bestaat uit drie prikken, in maand 0, 1 en 6. Voor wie het tekenseizoen niet meer haalt, bestaat een versneld schema. De prik is niet voor iedere vakantieganger nodig, maar wel voor wie in het voorjaar en de zomer gaat wandelen of kamperen in natuurgebieden in Midden-, Noord- en Oost-Europa.

Wat is tekenencefalitis?

Tekenencefalitis wordt veroorzaakt door het tekenencefalitisvirus, internationaal bekend als het TBE-virus. In het Duitse taalgebied heet de ziekte FSME, en die afkorting is ook in Nederland blijven hangen. Het virus kan een ontsteking van de hersenen en de hersenvliezen veroorzaken.

De symptomen lopen sterk uiteen. Meestal begint het met griepachtige verschijnselen, gevolgd door hoofdpijn, misselijkheid en braken. Soms volgen ernstige neurologische verschijnselen. De incubatietijd is meestal zeven tot veertien dagen. Kenmerkend is een verloop in twee fasen: eerst een griepachtige periode, dan een symptoomvrij interval en daarna pas de neurologische fase. Ouderen en mensen met hoge bloeddruk of diabetes hebben een grotere kans op een ernstig beloop. Er bestaat geen medicijn tegen het virus.

Hoe krijg je het?

Meestal via de beet van een besmette teek. Soms kun je besmet raken door het drinken van ongepasteuriseerde melk of het eten van rauwmelkse producten, zoals bepaalde kazen, uit een gebied waar de ziekte voorkomt. Van mens op mens gaat het niet over.

Teken leven vooral in natuurgebieden zoals bossen en graslanden, maar ook in duinen, heidegebieden, weilanden, parken en tuinen. Ze zijn vooral actief van maart tot en met november.

Belangrijk verschil met de ziekte van Lyme: het tekenencefalitisvirus kan al snel na de beet worden overgedragen. Teken snel verwijderen verkleint de kans op Lyme wel, maar op tekenencefalitis niet betrouwbaar. Daarom is het voorkomen van beten hier zo belangrijk. Blijf op de paden, draag een lange broek in je sokken en dichte schoenen, en smeer onbedekte huid in met een middel dat DEET bevat.

Wie heeft dit nodig?

Of vaccinatie nodig is, hangt af van je bestemming, je activiteiten en de duur van je verblijf. Kampeerders en wandelaars die in het actieve tekenseizoen in natuurgebieden verblijven waar het virus voorkomt, zoals in delen van de Baltische staten, Wit-Rusland, Rusland en Azië, krijgen vrijwel altijd het advies zich te laten vaccineren. Ga je een stedentrip maken naar Praag of Wenen, dan is de prik doorgaans niet aan de orde; ga je in dezelfde landen wandelen, mountainbiken of kamperen, dan wel.

In Nederland is de vaccinatie geen onderdeel van het Rijksvaccinatieprogramma en wordt hij voor de algemene bevolking niet geadviseerd. Naast reizigers krijgen hier soms mensen het advies die beroepsmatig veel in het groen werken en meer dan vijf tekenbeten per jaar oplopen.

Waar in Europa lopen teken met dit virus rond?

Tekenencefalitis komt voor in grote delen van Europa en Azië. In Europa hebben ongeveer vijfentwintig landen één of meer endemische gebieden, en dat aantal groeit.

De hoogste ziektecijfers worden gemeld in Midden- en Oost-Europa en in de Baltische en Noordse landen. In 2022 lagen de hoogste incidenties in Litouwen, Estland en Tsjechië. In Oostenrijk komt het virus in alle deelstaten voor. Ook Duitsland, Zweden, Zwitserland, Polen, Slowakije, Slovenië, Hongarije en delen van Rusland en Finland kennen risicogebieden.

En Nederland? Tot 2016 was er geen bewijs dat het virus hier voorkwam. Sindsdien is het in de meeste provincies aangetroffen, maar het aantal patiënten is klein: tussen 2016 en juni 2024 werden er drieëntwintig gemeld. Voor een verblijf in Nederland is vaccinatie daarom niet nodig.

Hoe lang werkt het en hoe lang van tevoren?

De basisserie bestaat uit drie prikken: in maand 0, in maand 1 en in maand 6. Kinderen van één tot en met vijftien jaar krijgen een halve dosis, vanaf zestien jaar de volledige dosis. Heb je weinig tijd tot het tekenseizoen, dan kan de tweede prik al twee weken na de eerste worden gegeven. De derde prik volgt daarna gewoon, en die maakt de bescherming langdurig.

Daarna volgen herhaalprikken. Ben je jonger dan zestig jaar, dan krijg je de eerste herhaalprik drie jaar na de basisserie en daarna elke vijf jaar; voor kinderen geldt hetzelfde ritme. Vanaf zestig jaar wordt elke drie jaar een herhaalprik geadviseerd, omdat de afweer sneller afneemt. Het vaccin geeft ongeveer vijfennegentig procent bescherming.

Begin dus op tijd. Wil je in mei gaan wandelen in Zuid-Duitsland, plan de eerste prik dan liefst in de winter, en maak in elk geval vier tot zes weken voor vertrek een afspraak.

Wat kost het en wordt het vergoed?

De FSME vaccinatie zit niet in de basisverzekering, net als andere reisvaccinaties. Reken op de kosten van drie prikken plus een consult, en houd er rekening mee dat je later herhaalprikken nodig hebt.

Veel aanvullende verzekeringen vergoeden reisvaccinaties geheel of gedeeltelijk, meestal tot een maximumbedrag per jaar en soms alleen bij een gecontracteerde aanbieder. Omdat de basisserie zich over meerdere maanden uitstrekt, kunnen de prikken over twee kalenderjaren vallen. Werk je in het groen, vraag dan bij je werkgever na of de vaccinatie via de arbodienst loopt.

Bijwerkingen

Zoals bij de meeste prikken kun je een rode, gezwollen of pijnlijke plek op de injectieplaats krijgen. Ook hoofdpijn, moeheid, spierpijn en soms lichte koorts komen voor, vooral na de eerste prik. Deze klachten verdwijnen meestal binnen een paar dagen vanzelf.

Bij kinderen wordt na de eerste dosis wat vaker koorts gezien. Ernstige bijwerkingen zijn zeldzaam. Gebruik je medicijnen die je afweer onderdrukken, bespreek dat dan vooraf.

Veelgestelde vragen

Is de FSME vaccinatie hetzelfde als een vaccinatie tegen de ziekte van Lyme?

Nee. Tekenencefalitis wordt veroorzaakt door een virus, de ziekte van Lyme door een bacterie. Dezelfde teek kan beide overbrengen, maar de FSME-prik beschermt alleen tegen het virus. Tegen Lyme bestaat geen vaccinatie.

Ik ben gebeten en niet gevaccineerd, wat nu?

Verwijder de teek zo snel mogelijk en houd de plek in de gaten. Krijg je in de weken daarna koorts, hoofdpijn of andere klachten, neem dan contact op met je huisarts en vertel waar je bent geweest. Vaccineren na een beet beschermt je niet meer tegen die beet.

Hoe ver van tevoren moet ik beginnen?

Liefst enkele maanden, zodat je de basisserie rustig kunt afmaken. Lukt dat niet, dan biedt het versnelde schema uitkomst. Maak in elk geval vier tot zes weken voor vertrek een afspraak.

Moet de prik in mijn gele boekje?

Het is verstandig hem te laten bijschrijven in je gele vaccinatieboekje. Verplicht is dat nergens, maar bij een herhaalprik over drie of vijf jaar is het handig als de datum van je basisserie zwart op wit staat.

Disclaimer

Deze informatie is algemeen van aard en vervangt geen persoonlijk medisch advies. Of de FSME vaccinatie voor jou zinvol is, hangt af van je bestemming, het seizoen, je activiteiten en je gezondheid. Laat je adviseren door een arts of een erkend reizigersadviesbureau, en neem bij koorts of neurologische klachten na een tekenbeet altijd contact op met een arts.