Vitamine D-tekort: symptomen en wanneer testen zin heeft

Een vitamine D-tekort geeft meestal geen duidelijke klachten: de meeste mensen met een licht tekort merken er niets van. Hoor je bij een risicogroep, bijvoorbeeld 70-plussers, mensen met een donkere huid of mensen die weinig buiten komen, dan is het officiële advies simpel: slik vitamine D, zónder eerst te testen. Een test is vooral zinvol als je twijfelt of je bij een risicogroep hoort, of bij vage klachten die niet overgaan.

Kort overzicht

• De meeste mensen met een vitamine D-tekort hebben geen klachten; symptomen zoals moeheid zijn vaag en hebben vaak een andere oorzaak.
• Vitamine D is nodig voor sterke botten en goed werkende spieren; zonlicht is de belangrijkste bron.
• Risicogroepen: weinig buiten komen, een donkere huid, bedekkende kleding, ouderen, jonge kinderen en zwangere vrouwen.
• Voor risicogroepen geldt het advies van de Gezondheidsraad: slikken zonder eerst te testen.
• Testen is vooral zinvol bij twijfel, of bij klachten die aanhouden.

Wat doet vitamine D?

Vitamine D helpt je lichaam om calcium (kalk) uit je voeding op te nemen. Dat calcium heb je nodig voor sterke botten en tanden. Ook je spieren hebben vitamine D nodig om goed te werken.

Je lichaam maakt vitamine D grotendeels zelf aan in de huid, onder invloed van zonlicht. Daarnaast zit het in voeding: vooral in vette vis, en in kleinere hoeveelheden in vlees en eieren. In Nederland wordt vitamine D ook toegevoegd aan halvarine, margarine en bak- en braadproducten.

In de zomer maakt je huid bij regelmatig buiten zijn genoeg vitamine D aan. In de winter is de zon in Nederland te zwak; je lichaam teert dan op de voorraad die het in de zomer heeft opgebouwd.

Vitamine D-tekort: welke symptomen horen erbij?

Hier past een eerlijk antwoord: een vitamine D-tekort geeft meestal géén klachten. Pas bij een ernstig en langdurig tekort kunnen er klachten ontstaan:

• spierzwakte of spierkrampen;
• botpijn;
• bij kinderen: zachte, vervormde botten (rachitis, ook wel Engelse ziekte);
• bij volwassenen: zachtere botten en op de lange termijn meer kans op botontkalking (osteoporose) en botbreuken.

Moeheid wordt vaak aan een vitamine D-tekort toegeschreven, maar dat verband is zwak: vermoeidheid heeft meestal een andere oorzaak. Ben je vooral moe, lees dan eerst wat de mogelijke oorzaken van aanhoudende vermoeidheid zijn, ook een vitamine B12-tekort kan daar bijvoorbeeld een rol spelen, maar vaak is het geen vitaminekwestie.

Wie loopt risico op een tekort?

Een tekort ontstaat vooral als je huid te weinig vitamine D aanmaakt. Risicogroepen zijn:

• mensen die weinig buiten komen, bijvoorbeeld door ziekte, kantoorwerk of weinig mobiliteit;
• mensen met een donkere of getinte huid, een donkere huid maakt bij dezelfde hoeveelheid zon minder vitamine D aan;
• mensen die bedekkende kleding dragen waardoor weinig huid zonlicht vangt;
• ouderen, een oudere huid maakt minder vitamine D aan;
• jonge kinderen en zwangere vrouwen, zij hebben extra vitamine D nodig voor groei en ontwikkeling.

Het officiële slikadvies per groep

De Gezondheidsraad adviseert deze groepen om dagelijks extra vitamine D te nemen, zonder dat daar een test voor nodig is:

Val je buiten deze groepen, heb je een lichte huid en kom je dagelijks buiten? Dan krijg je via zon en voeding normaal gesproken genoeg binnen en is een supplement niet nodig.

Testen of gewoon slikken?

Dit is het eerlijke punt: voor risicogroepen is testen niet nodig. Het advies is om te slikken op basis van wie je bent (leeftijd, huidskleur, leefstijl), niet op basis van een bloedwaarde. Een supplement in de geadviseerde dosering kan zonder test.

Een vitamine D-test kan wél zinvol zijn als:

• je twijfelt of je genoeg binnenkrijgt en niet duidelijk in een risicogroep valt;
• je vage klachten hebt (moeheid, spierklachten) en wilt weten of een tekort meespeelt;
• je wilt weten waar je staat voordat je iets aan je leefstijl of suppletie verandert.

Wanneer naar de huisarts?

Ga naar je huisarts als:

• je moeheid of spierzwakte hebt die weken aanhoudt of erger wordt;
• je botpijn hebt, of een bot breekt na een klein ongeluk;
• je kind niet goed groeit of zich anders ontwikkelt dan je verwacht;
• je een darmziekte hebt of medicijnen gebruikt en je je afvraagt of je voedingsstoffen wel goed opneemt.

Deze klachten kunnen veel oorzaken hebben; de huisarts kijkt breder dan alleen vitamine D.

Zelf testen: wat kan er thuis?

Met een vingerprik-bloedtest kun je thuis je vitamine D-waarde laten bepalen. Je neemt zelf wat bloed af, stuurt het naar een laboratorium en krijgt de uitslag online.

Houd rekening met de beperkingen. De uitslag is een momentopname en hangt sterk af van het seizoen: in de nazomer is je waarde meestal het hoogst, aan het einde van de winter het laagst. Een lage waarde is geen diagnose, en als je in een risicogroep valt, verandert de uitslag weinig aan het advies, dat blijft slikken. Maakt een uitslag je ongerust of heb je klachten, bespreek het dan met je huisarts.

Wil je breder kijken dan vitamine D? Niet elk tekort is even waarschijnlijk: een magnesiumtekort is bij normale voeding bijvoorbeeld zeldzaam.

Veelgestelde vragen

Hoe weet ik of ik een vitamine D-tekort heb?

Aan je lijf merk je het meestal niet: een licht tekort geeft geen duidelijke klachten. Zeker weten kan alleen met een bloedtest. Maar als je in een risicogroep valt, hoef je het niet zeker te weten, dan is het advies sowieso om vitamine D te slikken.

Moet ik eerst testen voordat ik vitamine D ga slikken?

Nee. Het advies van de Gezondheidsraad geldt per groep (leeftijd, huidskleur, leefstijl), niet per bloedwaarde. Hoor je bij een risicogroep, dan kun je zonder test starten met de geadviseerde dosering.

Hoeveel vitamine D moet ik per dag slikken?

Voor de meeste risicogroepen is het advies 10 microgram per dag; voor iedereen vanaf 70 jaar 20 microgram. Meer dan de geadviseerde hoeveelheid slikken heeft geen bewezen voordeel.

Kun je te veel vitamine D binnenkrijgen?

Via de zon en gewone voeding niet. Via supplementen kan het wel, als je langdurig veel meer neemt dan geadviseerd. Houd je daarom aan de dosering op het etiket en stapel niet meerdere hoog gedoseerde supplementen.

Waarom is een vitamine D-tekort in de winter het grootst?

In de winter is de zon in Nederland te zwak om vitamine D in de huid aan te maken. Je teert dan op je zomervoorraad, en die raakt bij veel mensen tegen het voorjaar op. Vandaar dat lage waarden vooral eind winter worden gemeten.