Traag of te snel werkende schildklier: de symptomen

Een traag werkende schildklier zet je lichaam op een lager pitje: je bent moe, hebt het snel koud, komt aan en je stoelgang wordt trager. Een te snel werkende schildklier doet het omgekeerde: je voelt je opgejaagd, valt af zonder dat je minder eet en je hart klopt sneller. Beide zijn met een simpele bloedtest op te sporen en goed te behandelen.

Hieronder lees je wat de schildklier doet, welke symptomen bij "te traag" en "te snel" horen, wie extra kans heeft op schildklierproblemen en hoe de diagnose werkt.

Kort overzicht

• Te traag (hypothyreoïdie): moe, het koud hebben, aankomen, verstopping, droge huid, somber.
• Te snel (hyperthyreoïdie): opgejaagd, afvallen, hartkloppingen, zweten, trillende handen.
• Schildklierproblemen komen veel vaker voor bij vrouwen, en de kans is groter na een bevalling of als het in de familie zit.
• De diagnose begint met één bloedwaarde: de TSH-waarde. Is die afwijkend, dan volgt vrij T4.
• Beide aandoeningen zijn goed behandelbaar. Testen zonder klachten wordt niet aanbevolen.

Wat doet je schildklier?

De schildklier is een vlindervormig orgaantje onderin je hals. Hij maakt schildklierhormoon, dat de snelheid van je stofwisseling regelt: hoe snel je lichaam energie verbruikt, hoe warm je het hebt, hoe snel je hart klopt en hoe je darmen werken. Een hormoon uit de hersenen, TSH, stuurt de schildklier aan, zoals een thermostaat de verwarming.

Maakt de schildklier te weinig hormoon, dan gaat alles trager. Maakt hij te veel, dan staat je lichaam constant in een te hoge versnelling. Dat verklaart waarom de klachten van beide aandoeningen elkaars spiegelbeeld zijn.

Symptomen van een traag werkende schildklier

Bij een traag werkende schildklier (hypothyreoïdie) ontstaan de klachten meestal langzaam, over maanden. Daardoor worden ze vaak eerst aangezien voor drukte, ouder worden of gewone vermoeidheid. Veel voorkomende symptomen:

• moeheid en weinig energie, ook na genoeg slaap;
• het snel koud hebben, terwijl anderen het prima vinden;
• aankomen zonder dat je meer bent gaan eten;
• verstopping (moeilijke, trage stoelgang);
• een droge huid en dof, dunner haar;
• traag denken, vergeetachtigheid, somberheid;
• een trage hartslag;
• bij vrouwen: een heviger of onregelmatige menstruatie.

Je hoeft niet alle klachten te hebben. Andersom geldt ook: elk van deze klachten kan net zo goed een andere oorzaak hebben. Juist de combinatie van meerdere klachten samen maakt een schildklierprobleem waarschijnlijker.

Symptomen van een te snel werkende schildklier

Bij een te snel werkende schildklier (hyperthyreoïdie) staat je lichaam "aan" terwijl je zelf niets doet. Veel voorkomende symptomen:

• je gejaagd, onrustig of prikkelbaar voelen;
• hartkloppingen of een snelle hartslag;
• afvallen terwijl je normaal of zelfs meer eet;
• veel zweten en slecht tegen warmte kunnen;
• trillende handen;
• vaker ontlasting dan je gewend bent;
• slecht slapen en toch moe zijn, soms met zwakke spieren.

Een opgejaagd gevoel met hartkloppingen kan ook bij langdurige stress horen, lees daarover meer in het artikel over cortisol. Het verschil zit vaak in het gewicht: bij een te snelle schildklier val je af zonder reden. Bij de ziekte van Graves, de meest voorkomende oorzaak van een te snelle schildklier, kunnen ook oogklachten ontstaan, zoals uitpuilende of geïrriteerde ogen.

Te traag of te snel? De verschillen op een rij

Wie heeft er extra kans op schildklierproblemen?

Schildklieraandoeningen kunnen iedereen overkomen, maar sommige groepen hebben duidelijk meer kans:

• Vrouwen, zij krijgen veel vaker een schildklieraandoening dan mannen, en de kans neemt toe met de leeftijd.
• Na een zwangerschap, in het eerste jaar na de bevalling kan een tijdelijke schildklierontsteking ontstaan, waarbij de schildklier eerst te snel en daarna te traag kan werken.
• Familie met schildklierziekte, schildklieraandoeningen komen in sommige families vaker voor.
• Mensen met een andere auto-immuunziekte, zoals diabetes type 1 of coeliakie.
• Na een eerdere behandeling van de schildklier (operatie of radioactief jodium) en bij gebruik van sommige medicijnen, zoals lithium of amiodaron.

Hoor je bij een van deze groepen én herken je klachten uit de lijstjes hierboven? Dan is een schildkliertest eerder zinvol. Zonder klachten je schildklier laten testen "voor de zekerheid" wordt niet aanbevolen.

Hoe werkt de diagnose?

De diagnose begint bij één bloedwaarde: TSH, het hormoon waarmee de hersenen de schildklier aansturen. Een hoge TSH past bij een te trage schildklier, een lage TSH bij een te snelle, precies tegengesteld dus. Hoe dat zit, lees je in het artikel over de TSH-waarde.

Is de TSH afwijkend, dan bepaalt het lab meestal in hetzelfde bloed ook het vrije T4 (het schildklierhormoon zelf). De combinatie van die twee waarden vertelt of je schildklier echt te traag of te snel werkt. Soms meet de huisarts daarnaast antistoffen (TPO-antistoffen) om de oorzaak te vinden. Een licht afwijkende uitslag wordt vaak na een paar maanden herhaald voordat de diagnose vaststaat, omdat de waarden kunnen schommelen.

Is het behandelbaar?

Ja, goed zelfs. Een te trage schildklier wordt behandeld met schildklierhormoon in tabletvorm (levothyroxine). Dat vult aan wat je schildklier zelf niet meer maakt; de meeste mensen knappen daar goed van op, al kan het weken tot maanden duren voordat de dosis goed staat. Meestal is de behandeling blijvend.

Een te snelle schildklier wordt behandeld met medicijnen die de schildklier afremmen. Soms is daarna een behandeling met radioactief jodium of een operatie nodig. De huisarts behandelt zelf of verwijst naar een internist. Ook hier geldt: de klachten verdwijnen bij de meeste mensen als de schildklierwaarden weer normaal zijn.

Wanneer naar de huisarts?

Maak een afspraak met je huisarts als:

• je meerdere klachten uit de lijstjes hierboven tegelijk hebt, zeker als ze weken aanhouden;
• je hartkloppingen of een onregelmatige hartslag hebt;
• je onbedoeld en snel afvalt;
• je een zwelling of knobbel in je hals voelt;
• je oogklachten krijgt, zoals uitpuilende ogen, dubbelzien of pijn achter de ogen;
• je zwanger bent of zwanger wilt worden en schildklierklachten hebt, dan hoort onderzoek en behandeling altijd via een arts te lopen.

Schildklier zelf testen: wat kan er thuis?

Met een schildklier-zelftest, een vingerprik-bloedtest die je thuis afneemt en opstuurt naar een lab, kun je je TSH laten meten, vaak samen met vrij T4 en soms met antistoffen. Zo'n test kan een eerste indruk geven als je klachten herkent en wilt weten of je schildklier een logische verdachte is.

Wees eerlijk over de beperkingen. Eén afwijkende uitslag is geen diagnose: de huisarts zal de meting herhalen in het eigen lab, en referentiewaarden verschillen per laboratorium. Een normale uitslag sluit niet elke oorzaak van je klachten uit. En zonder klachten testen levert vooral kans op verwarring op: licht afwijkende waarden zonder klachten hebben meestal geen behandeling nodig. Heb je duidelijke klachten, een kinderwens of ben je zwanger? Ga dan direct naar de huisarts in plaats van eerst zelf te testen.

Veelgestelde vragen

Wat zijn de eerste symptomen van een traag werkende schildklier?

Meestal moeheid, het snel koud hebben en trager worden in doen en denken. De klachten ontstaan sluipend over maanden, waardoor ze vaak eerst aan drukte of ouder worden worden toegeschreven. Ook aankomen, verstopping en een droge huid horen bij het beeld.

Kan ik mijn schildklier zelf testen?

Ja, met een vingerprik-thuistest die TSH (en vaak vrij T4) meet. Een afwijkende uitslag is geen diagnose: de huisarts herhaalt de test en kijkt naar je klachten erbij. Bij zwangerschap of kinderwens hoort schildklieronderzoek altijd via een arts.

Kom je altijd aan van een trage schildklier?

Nee. Gewichtstoename is een bekend symptoom, maar niet iedereen komt aan, en de toename is meestal beperkt. Andersom geldt ook: flink aankomen heeft veel vaker een andere oorzaak dan de schildklier. Laat je dus niet alleen op je gewicht testen, maar op het hele klachtenpatroon.

Gaat een schildklierafwijking vanzelf over?

Soms. Een schildklierontsteking na een bevalling herstelt vaak vanzelf, en licht afwijkende waarden zonder klachten normaliseren regelmatig spontaan. De meest voorkomende oorzaak van een blijvend te trage schildklier (de auto-immuunziekte van Hashimoto) gaat niet vanzelf over, maar is goed te behandelen met schildklierhormoon.