Hormoontest voor vrouwen: wat meet je en wanneer is het zinvol?

Een hormoon test voor vrouwen meet meestal oestradiol (een oestrogeen), progesteron, FSH en LH, vaak aangevuld met testosteron en prolactine. Zo'n test kan zinvol zijn bij een onregelmatige of uitblijvende menstruatie, bij een vermoeden van PCOS of bij een vermoeden van een vervroegde overgang. Maar het moment in je cyclus bepaalt of de uitslag iets zegt: dezelfde waarde kan op cyclusdag 3 normaal zijn en een week later afwijkend. En bij overgangsklachten rond de gebruikelijke leeftijd raadt de huisartsenrichtlijn een hormoontest juist af. Hieronder lees je wat er gemeten wordt, wanneer je prikt en wanneer je de test beter kunt overslaan.

Kort overzicht

• Een hormoontest voor vrouwen meet vooral de cyclushormonen: oestradiol, progesteron, FSH en LH, vaak plus testosteron en prolactine.
• Het cyclusmoment bepaalt de uitslag: FSH, LH en oestradiol meet je vroeg in de cyclus, progesteron in de tweede helft.
• Gebruik je hormonale anticonceptie, dan zegt een meting weinig over je eigen hormonen.
• Zinvol bij: een uitblijvende of erg onregelmatige menstruatie, vermoeden van PCOS, vermoeden van een vervroegde overgang.
• Meestal niet zinvol bij: overgangsklachten rond de gebruikelijke leeftijd en vage klachten zoals moeheid.

Welke hormonen meet een hormoontest voor vrouwen?

Niet elke test bevat al deze waarden. Belangrijker dan het aantal waarden is of de test past bij je vraag, en of je op het juiste moment prikt.

Het cyclusmoment bepaalt de uitslag

Cyclushormonen schommelen niet een beetje, ze doorlopen elke cyclus een compleet programma. Een uitslag zonder cyclusdag erbij is daarom niet te beoordelen.

Begin van je cyclus: FSH, LH en oestradiol

FSH, LH en oestradiol worden meestal vroeg in de cyclus gemeten, in de eerste dagen na het begin van je menstruatie. Dan zijn de waarden het best te vergelijken met referentiewaarden en zeggen ze iets over je eicelvoorraad en de aansturing van je cyclus.

Tweede cyclushelft: progesteron

Progesteron stijgt pas ná de eisprong. Een meting ongeveer een week vóór je verwachte menstruatie laat zien of er een eisprong is geweest. Bij een cyclus van 28 dagen is dat rond dag 21, maar bij een langere of kortere cyclus schuift dat moment mee. Prik je progesteron op de verkeerde dag, dan lijkt de waarde "te laag" terwijl er niets aan de hand is.

Gebruik je hormonale anticonceptie?

De pil, de ring, de pleister en het hormoonspiraal onderdrukken of maskeren je eigen cyclushormonen. Een hormoontest tijdens het gebruik zegt dus vooral iets over je anticonceptie, niet over je eigen aanmaak. Wil je je eigen cyclus beoordelen, dan kan dat pas enige tijd na het stoppen. Stop nooit met anticonceptie alleen voor een test zonder na te denken over een alternatief.

Wanneer is een hormoontest zinvol?

• Je menstruatie blijft maanden uit en je bent niet zwanger. Hormoonwaarden helpen dan om de oorzaak te vinden.
• Je cyclus is erg onregelmatig, zeker in combinatie met acne, overbeharing of moeite met afvallen: dat patroon past bij PCOS.
• Je bent jonger dan 40 en je menstruatie stopt: dan is onderzoek naar een vervroegde overgang belangrijk. Dit hoort via de huisarts, die de FSH-meting na verloop van tijd herhaalt.
• Je wilt weten of je een eisprong hebt, bijvoorbeeld bij een kinderwens. Eén goed getimede progesteronmeting kan dat laten zien. Blijft een zwangerschap langer uit, dan is onderzoek via de huisarts logischer: dat kijkt breder dan hormonen alleen.

Wanneer zegt een hormoontest weinig?

• Bij overgangsklachten rond de gebruikelijke leeftijd. De huisartsenrichtlijn raadt hormoonbepalingen dan af: de diagnose wordt gesteld op je verhaal en je leeftijd, en de waarden schommelen in deze fase juist sterk. Waarom dat zo is, lees je in het artikel over de overgang.
• Bij vage klachten zonder cyclusproblemen, zoals moeheid of stemmingswisselingen. De verklaring zit dan zelden in de cyclushormonen; lees ook het overzicht over hormonale disbalans.
• Tijdens hormonale anticonceptie, zoals hierboven uitgelegd.

Nog iets over twee termen die je online veel ziet. Een echt oestrogeentekort bestaat, maar hoort bij specifieke situaties: de overgang, een vervroegde overgang, of een cyclus die stilvalt door bijvoorbeeld ondergewicht of intensieve sport. Het is geen verklaring voor losse klachten bij een normale cyclus. En een "progesterontekort" als op zichzelf staande diagnose komt in Nederlandse richtlijnen niet voor: een lage progesteronwaarde betekent meestal alleen dat er die cyclus geen eisprong was, of dat er op het verkeerde moment is geprikt.

Wanneer naar de huisarts?

Ga naar de huisarts als:

• je menstruatie langer dan drie maanden uitblijft en je niet zwanger bent;
• je jonger bent dan 40 en je menstruatie stopt of erg onregelmatig wordt;
• je last hebt van toenemende overbeharing, ernstige acne of haaruitval;
• je langer dan een jaar probeert zwanger te worden zonder succes, of eerder als je ouder bent of je cyclus onregelmatig is;
• je hevig of tussentijds bloedverlies hebt;
• een testuitslag afwijkend is of je ongerust maakt.

Zelf testen: wat kan er thuis?

Met een vingerprik-bloedtest kun je thuis cyclushormonen laten meten. Doe dat dan goed:

• Plan de prik op de juiste cyclusdag. FSH, LH en oestradiol vroeg in de cyclus, progesteron ongeveer een week voor je verwachte menstruatie.
• Noteer je cyclusdag bij de uitslag. Zonder die context is de uitslag niet te beoordelen.
• Gebruik je hormonale anticonceptie, dan is een thuistest van je cyclushormonen niet zinvol.
• Eén cyclus is een momentopname. Cycli verschillen van elkaar; een arts herhaalt een afwijkende meting voordat er een conclusie volgt.

Een thuistest kan een eerste indruk geven, bijvoorbeeld of er een eisprong is geweest. Wat een thuistest niet kan: een diagnose stellen. Een afwijkende uitslag is een reden voor een afspraak bij de huisarts, die de waarden samen met je verhaal en je cyclus beoordeelt.

Veelgestelde vragen

Op welke cyclusdag doe ik een hormoontest?

Dat hangt af van de vraag. FSH, LH en oestradiol meet je vroeg in de cyclus, in de eerste dagen na het begin van je menstruatie. Progesteron meet je ongeveer een week vóór je verwachte menstruatie, want dan is zichtbaar of er een eisprong was. Prik je op het verkeerde moment, dan zegt de uitslag weinig.

Kan ik mijn hormonen testen als ik de pil gebruik?

Dat kan wel, maar het heeft weinig zin. De pil en andere hormonale anticonceptie onderdrukken je eigen cyclushormonen, dus de uitslag laat vooral het effect van de anticonceptie zien. Wil je je eigen cyclus beoordelen, dan kan dat pas enige tijd na het stoppen, en dat beslis je liefst in overleg met je huisarts.

Wat zijn symptomen van een oestrogeen tekort?

Een echt laag oestrogeen komt vooral voor rond de overgang of als de cyclus stilvalt, bijvoorbeeld door ondergewicht of zeer intensief sporten. Klachten zijn dan onder meer een uitblijvende menstruatie, opvliegers en vaginale droogheid. Bij een normale, regelmatige cyclus is een oestrogeentekort onwaarschijnlijk.

Kun je een progesteron tekort meten?

Je kunt progesteron meten, maar "progesterontekort" is geen diagnose die Nederlandse richtlijnen kennen. Een lage waarde in de tweede cyclushelft betekent meestal dat er die cyclus geen eisprong was, of dat er op de verkeerde dag is geprikt. De duiding hoort daarom bij een arts.

Heeft een hormoontest zin bij overgangsklachten?

Meestal niet. De huisarts stelt de overgang vast op basis van je leeftijd en je klachtenpatroon, zonder bloedtest. Hormoonwaarden schommelen in deze fase zo sterk dat een uitslag weinig toevoegt. De uitzondering is een vermoeden van een vervroegde overgang bij vrouwen onder de 40: dan is meten via de huisarts wél zinvol.