Creatinine en nierfunctie: wat zeggen je nierwaarden?

Je creatinine waarde laat zien hoeveel van deze afvalstof er in je bloed zit. Creatinine komt vrij bij het gebruik van je spieren en wordt door je nieren uit het bloed gefilterd. Werken je nieren minder goed, dan hoopt creatinine zich op en stijgt de waarde. Uit je creatinine, leeftijd en geslacht berekent het lab de eGFR: de maat voor je nierfunctie. Hieronder lees je wat die waarden betekenen, waarom nierschade lang onopgemerkt blijft en wat je doet bij een afwijkende uitslag.

Kort overzicht

• Creatinine is een afvalstof uit je spieren; je nieren ruimen hem op.
• De eGFR (geschatte filtratiesnelheid) is de eigenlijke maat voor je nierfunctie, beter dan creatinine alleen.
• Creatinine hangt af van je spiermassa: gespierde mensen hebben van nature een hogere waarde.
• Nierschade doet lang geen pijn: klachten komen pas als de nierfunctie al fors is afgenomen.
• Verhoogd risico? Vooral bij diabetes en hoge bloeddruk is de nierfunctie het controleren waard.

Wat is creatinine?

Creatinine is een afbraakproduct van creatine, een stof die je spieren gebruiken voor energie. Je lichaam maakt er continu een vrij constante hoeveelheid van aan, en gezonde nieren filteren het net zo constant weer uit je bloed. Daardoor is creatinine een handige graadmeter: stijgt de waarde in je bloed, dan filteren je nieren waarschijnlijk minder goed.

eGFR: de maat voor je nierfunctie

Een losse creatinine waarde is lastig te beoordelen. Daarom rekent het lab hem om naar de eGFR (estimated glomerular filtration rate): een schatting van hoeveel milliliter bloed je nieren per minuut schoonmaken. Daarbij worden je leeftijd en geslacht meegewogen.

Eén verlaagde uitslag maakt nog geen nierziekte. Van chronische nierschade spreken artsen pas als de eGFR minstens drie maanden verlaagd blijft, of als er langdurig eiwit (albumine) in de urine zit. Daarom hoort bij een afwijkende bloeduitslag ook urineonderzoek.

Waarom je creatinine niet alles zegt

Creatinine komt uit je spieren, dus de waarde hangt af van je spiermassa:

• Gespierde mensen hebben van nature een hogere creatinine waarde, zonder dat er iets mis is met hun nieren.
• Ouderen en mensen met weinig spiermassa hebben een lagere waarde, hun nierfunctie kan slechter zijn dan het creatinine doet vermoeden.
• Een flinke vleesmaaltijd of creatinesupplementen kunnen de waarde tijdelijk verhogen.

De eGFR corrigeert voor leeftijd en geslacht, maar blijft een schatting. Juist bij erg veel of erg weinig spiermassa kan de uitslag vertekend zijn, reden te meer om een afwijkende waarde door de huisarts te laten beoordelen.

Nierschade doet lang geen pijn

Nieren hebben veel reservecapaciteit. Daardoor merk je van beginnende nierschade meestal niets: geen pijn, geen duidelijke klachten. Vermoeidheid, jeuk, vocht vasthouden of minder eetlust komen vaak pas als de nierfunctie al fors is afgenomen. Dat is precies waarom nierschade meestal bij toeval wordt ontdekt, via bloed- of urineonderzoek, en waarom controle zinvol is bij mensen met een verhoogd risico.

Wie loopt meer risico op nierschade?

• Mensen met diabetes, de belangrijkste oorzaak van chronische nierschade;
• mensen met hoge bloeddruk;
• mensen met een hart- of vaatziekte;
• mensen met nierziekte in de familie;
• ouderen, de nierfunctie neemt met de leeftijd geleidelijk af.

Hoort je bij een van deze groepen, dan controleert de huisarts je nierfunctie vaak al periodiek, bijvoorbeeld bij de jaarlijkse diabetescontrole. Is dat niet zo, dan kan een meting via de huisarts of een algemene gezondheidscheck een startpunt zijn.

Afwijkende uitslag: wat nu?

1. Eén meting is geen diagnose. De waarde moet minstens drie maanden verlaagd blijven voordat er sprake is van chronische nierschade; de huisarts herhaalt de meting.
2. Laat ook je urine onderzoeken. Eiwit (albumine) in de urine is een vroeg teken van nierschade, ook bij een nog normale eGFR.
3. Laat je bloeddruk en [bloedsuiker (HbA1c)](/gezondheidstesten/hba1c) controleren, de behandeling van nierschade richt zich vooral op die onderliggende oorzaken.
4. Wees terughoudend met ontstekingsremmers. Pijnstillers van het NSAID-type, zoals ibuprofen, naproxen en diclofenac, kunnen een verminderde nierfunctie verder verslechteren. Gebruik ze bij een afwijkende nierwaarde niet zonder overleg met je huisarts of apotheker; paracetamol is dan meestal de veiligere keus.
5. Meld het bij je apotheek. Van sommige medicijnen moet de dosis omlaag bij een verminderde nierfunctie.

Ga in elk geval naar de huisarts bij een duidelijk verlaagde eGFR (onder 60), bij eiwit of bloed in de urine, of als je plotseling veel minder plast of vocht vasthoudt.

Zelf testen: wat kan er thuis?

Met een vingerprik-bloedtest kun je thuis je creatinine laten bepalen; het lab berekent daaruit je eGFR. Dat kan zinvol zijn als je wilt weten hoe je nieren ervoor staan, bijvoorbeeld omdat diabetes of hoge bloeddruk in je familie voorkomt. Nierwaarden zitten vaak ook in een breder bloedonderzoek, samen met bijvoorbeeld ontstekingswaarden zoals CRP en cholesterol.

De beperkingen zijn wezenlijk: de eGFR blijft een schatting, één meting zegt niets over "chronisch", en het urineonderzoek, nodig om vroege nierschade op te sporen, ontbreekt bij een bloedtest thuis. Heb je al een nierziekte, dan hoort controle bij je arts, niet bij een thuistest. Een afwijkende uitslag bespreek je altijd met je huisarts.

Veelgestelde vragen

Wat is een normale creatinine waarde?

Dat verschilt per persoon: mannen hebben gemiddeld hogere waarden dan vrouwen, en gespierde mensen hogere dan mensen met weinig spiermassa. Laboratoria hanteren eigen referentiewaarden. Kijk daarom vooral naar de eGFR, die voor leeftijd en geslacht corrigeert.

Wat is een goede eGFR?

Een eGFR van 90 of hoger geldt als normaal. Waarden tussen 60 en 89 zijn licht verminderd en bij ouderen vaak passend bij de leeftijd. Blijft de eGFR langer dan drie maanden onder de 60, dan spreken artsen van chronische nierschade.

Kan ik mijn nierfunctie verbeteren?

Verloren nierweefsel herstelt meestal niet, maar verdere achteruitgang is vaak wel af te remmen: een goed behandelde bloeddruk en bloedsuiker, niet roken, een gezond gewicht en terughoudendheid met NSAID-pijnstillers. Wondermiddelen of "nierspoelende" kuren bestaan niet.

Waarom is mijn creatinine verhoogd terwijl ik gezond ben?

Veel spiermassa is de meest onschuldige verklaring: bij gespierde mensen hoort een hogere creatinine waarde. Ook een recente zware inspanning, een grote vleesmaaltijd of creatinesupplementen kunnen de waarde tijdelijk verhogen. Blijft de waarde afwijkend, laat hem dan door de huisarts beoordelen.

Mag ik ibuprofen gebruiken bij een verminderde nierfunctie?

Liever niet zonder overleg. NSAID's zoals ibuprofen, naproxen en diclofenac verminderen de doorbloeding van de nieren en kunnen een al verminderde nierfunctie verder verslechteren. Vraag je huisarts of apotheker om een veilig alternatief; paracetamol is meestal de eerste keus.